//
you're reading...
Lịch sử, Môi trường, Xã Hội

Bảo tồn và phát triễn

Nguyễn Đức Hiệp

Trong những tháng gần đây, ở một số nơi trong thành phố, nhiều dự án phát triễn đô thị đã bị dân tình phê phán hay phản đối. Điễn hình như dự án xây dựng Trung tâm thương mại dịch vụ đa năng và chợ truyền thống Tân Bình đã gây sự bất bình của giới tiểu thương ở chợ bị ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống kinh tế của họ và công trình cải tạo trung tâm Saigon trên đường Nguyễn Huệ và Lê Lợi trong dự án xây đường metro Suối Tiên Saigon đã gây phản ứng của giới kinh doanh và các cửa hàng trên hai con đường chính ở Saigon khi họ không được tham vấn và có thông tin đầy đủ trong quá trình cải tạo.

Ngoài ra trong sự cải tạo trung tâm Saigon, cảnh quan và đặc biệt là thương xá Tax, một biểu tượng của Saigon, sẽ bị phá để xây tòa nhà thương mại cao hơn 40 tầng. Các cây trên đường Nguyễn Huệ, nhiều cây có trên 100 tuổi từ những ngày đầu của thành phố Saigon đã bị chặt đi trong quá trình cải tạo trung tâm. Điều này đã gây nhiều người dân Saigon lên tiếng không đồng tình về công trình cải tạo trung tâm Saigon. Họ cho rằng di sãn văn hóa, ký ức cộng đồng và sự tham vấn giữa chính quyền và chủ đầu tư với người dân và sự minh bạch đã không được tôn trọng.

Đây là biểu tượng của sự bất cập trong quá trình thình hành và phát triển đự án. Qua đây ta thấy có hai vấn đề khác nhau nhưng có liên quan. Vấn đề thứ nhất là sự mâu thuẩn về quyền lợi kinh tế của các đối tác liên quan. Do đó phải có sự thương lượng tham vấn giữa các bên liên hệ (stakeholders) để đưa đến giải pháp thỏa đáng về quyền lợi của các bên và lợi ích cộng đồng trước khi dự án đi vào thực hiện và sự minh bạch trong tất cả thông tin liên quan đến dự án như mục tiêu dựa án, chủ đầu tư, nguồn vốn… ngăn ngừa sự thiếu truyền thông hiểu không đúng giữa các đối tác như chính quyền, chủ đầu tư, giới kinh doanh trực tiếp liên hệ và cộng đồng. Vấn đề thứ hai không ảnh hưởng trực tiếp trước mắt về kinh tế nhưng có ảnh hưởng kinh tế lâu dài trong tương lai và ảnh hưởng đến văn hóa, giá trị tinh thần của cộng đồng và thành phố nói chung là đánh giá đúng mức tác động môi trường và di sản của dự án và do đó cần có sự đồng thuận của chính quyền, các đối tác, cộng đồng và giới chuyên môn nói chung.

Những điều bất cập trên tựu trung trong hai vấn đề không phải là do các đối tác hay cộng đồng chống lại sự phát triển mà là quá trinh thình hành và phát triển dự án đã không được rõ ràng và thiếu sự tham vấn với các bên bị ảnh hưởng trực tiếp nói riêng và cộng đồng nói chung. Đa số người dân sẽ ủng hộ phát triễn nếu qui trình có sự tham vấn lấy ý kiến từ dân chúng, giới chuyên môn để có một công trình hay dự án phát triễn hài hòa mà vẫn giữ được nét văn hóa, cảnh quan và lịch sử của thành phố. Phát triễn và bảo tồn không nhất thiết là đối chọi nhau mà có khả năng hổ trợ nhau trong đời sống kinh tế và văn hóa của một xã hội phát triển bền vũng và hài hòa.

Bài viết này chỉ đưa ra những nguyên tắc, phương pháp và khung pháp lý có thể được dùng để tránh những điều bất cập trong các đề án phát triển và đạt được sự hài hòa giữa phát triễn và bảo tồn mà hiện nay ở nhiều nơi trong nước đang đối diện. Những nguyên tắc và phương pháp này không phải là mới, vì chúng đã được áp dụng thành công ở nhiều nước.

Bài học quan trọng, qua các kinh nghiệm được áp dụng thành công ở nhiều nước, là ý thức về di sản văn hóa lịch sử chỉ có thể phát triển và được bảo tồn tốt đẹp hay đánh giá đúng giá trị thực của di sản, thì phải có sự tham gia của người dân và cộng động. Giá trị của một di sản không chỉ dựa vào kinh tế mà còn văn hóa và tâm linh. Sự tham gia của cộng đồng địa phương cho phép họ có tiếng nói phản ảnh sự quan tâm của họ và qua đó có cơ hội được đóng góp trong quá trình hoạch định chính sách hay kế hoạch quản lý đô thị. Đây là nguyên tắc cơ bản quan trọng nhất.

Kinh nghiệm của các nước cho thấy là khi có sự tham dự của cộng đồng thì công tác xếp loại, bảo tồn di sản văn hóa lịch sử, cảnh quan sẽ đạt được hữu hiệu nhất và sự phát triển sẽ được xuôi thuận ít có sự cố nhất.

Làm sao đánh giá một công trình, vật thể, hay di tích là cần bảo tồn hay không ?. Ngoài giá trị kinh tế, văn hóa còn có giá trị lịch sử, tinh thần ký ức cộng đồng và cảnh quan cần được xem xét. Để thật đúng công tâm, được mọi đối tác chấp nhận, một cơ quan độc lập nên được thành lập để xem xét đánh giá dựa vào luật di sản các công trình. Cơ quan này có danh sách di sản dựa trên nghiên cứu chuyên môn và tham vấn cộng đồng để xác định hiện vật, công trình hay di tích.

Để cụ thể, một thí dụ như Hội đồng Di sản (Heritage Council) là cơ quan độc lập ở bang New South Wales, Australia. Hội Đồng Di sản có 9 thành viên, với nhiệm kỳ là 3 năm, được chọn lựa từ những nhà chuyên môn, nhà văn hóa có tiếng, hay các người dân bản sứ, dân tộc có liên hệ trực tiếp đến di sản văn hóa trong xã hội. Sau khi xem xét các đơn xin làm thành viên, Văn phòng Môi trường và Di sản, một cơ quan chính phủ, sẽ tuyển chọn với sự tham khảo các hội chuyên nghiệp, 9 thành viên mới vào Hội đồng. Bất cứ công dân nào trong xã hội đều có quyền nộp đơn làm thành viên vào Hội đồng Di sản.

Một cơ quan độc lập bao gồm các nhà chuyên môn trong xã hội như vậy cũng có chức năng cho ý kiến thẩm định đánh giá đề án phát triển có thể ảnh hưởng đến di sản văn hóa hay di sản thiên nhiên

Hiện nay, đa số các đơn xin phát triển trong các công trình thường phải được đánh giá tác động qua Luật Môi trường và Luật Di sản nếu chúng có thể có khả năng ảnh hưởng đến di sản văn hóa, lịch sử hay di sản thiên nhiên được liệt kê trong danh sách di sản đã được công bố. Để có thể truyền bá thông tin tốt hơn, hồ sơ các đơn phát triển nên được trưng bày trong tòa thị sảnh (cấp thành phố) hay nhà hội đồng nhân dân (cấp quận hay huyện) để lấy ý kiến từ dân địa phương. Điều này hiện nay ít được thực hiện mặc da6`u vài nơi đã có cố gắng.

Sau khi được cơ quan chính phủ (như Bộ hay Sở Văn Hóa, Thể Thao và Du Lịch) đánh giá đơn qua hồ sơ và từ các ý kiến của dân địa phương hay các tổ chức dân sự gởi đến. Kết quả đánh giá được đưa cho Hội đồng di sản xem xét để duyệt các đơn (xin xây cất, công trình phát triển của bất cứ công trình nào). Nếu thấy có ảnh hương đến các di sản văn hóa, di sản thiên nhiên thì Hội đồng sẽ đề nghị với Ủy Ban Nhân Dân Thành Phố bác đơn. Hội đồng có thể đưa ra quyết định khác với cơ quan chính phủ đã thẩm định và để tùy Ủy Ban quyết định. Thực tế ở các nước thì đa số là cơ quan chính phủ phải xem xét và thẩm định lại trong các trường hợp này, bổ xung các ý kiến từ Hội đồng.

Một số các tiêu chuẩn có thể được dùng đánh giá để lên danh sách di sản và cần có sự bảo tồn hay giữ ít nhiều nguyên trạng khi phát triễn

Một hiện vật quan trọng đã được biết và ghi trong quá trình lịch sử văn hóa và thiên nhiên cấp địa phương, thành phố hay quốc gia

Một hiện vật có liên hệ chặt chẻ và đặc biệt đến cuộc đời hay tác phẩm của một người, hay một nhóm người, đóng vai trò quan trọng trong lịch sử văn hóa hay thiên nhiên của thành phố

Một hiện vật quan trọng có đặc tính mỹ thuật và/hay có độ sáng tạo hay kỷ thuật cao

Một hiên vật có liên hệ chặc chẻ và đắc biệt với một công đồng hay một nhóm văn hóa ở địa phương về phương diện xã hội, văn hóa hay tâm linh

Một hiện vật có khả năng cho biết nhiều thông tin đóng góp vào sự hiểu biết lịch sử văn hóa hay thiên nhiên

Nói tóm lại sự tham gia của cộng đồng là nguyên tắc cơ bản quan trọng nhất. Tham gia trong đóng góp ý kiến và tham gia trong sự thẩm định dự án qua các nhà chuyên môn đại diện tri thức của xã hội thí dụ như trong một hội đồng độc lập. Đặt cộng đồng địa phương làm nền tảng vào công tác bảo tồn là ý niệm phù hợp với chính sách chung của nhà nước Việt Nam và không khó để đặt ra một qui trình thực hiện nguyên tắc này. Đã đến lúc chúng ta nên áp dụng nguyên tắc này trong sự phát triển hài hòa bền vững.

 

Advertisements

About hiepblog

Nhà nghiên cứu khoa học

Thảo luận

Không có bình luận

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s