//
you're reading...
Môi trường, Xã Hội

Ý nghĩa và kinh nhiệm qua công bố kết quả về nguyên nhân thảm họa môi trường ở miền Trung

 

Vừa qua ngày 30/6/2016 chính phủ đã có họp báo để công bố nguyên nhân và giải pháp giải quyết về sự cố môi trường vào tháng 4 năm 2016. Sự cố này đã gây ra hàng loạt cá chết, một số các rạn san hồ bị thiệt hại nặng nề và chất lượng nước biển dọc các tỉnh miền Trung Việt Nam từ Hà Tỉnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên bị ô nhiểm.

Nguyên nhân được cho biết là nước thải từ nhà máy thép của công ty Formosa có chứa các độc tố hóa chất phenol, cyanide và hydroxit sắt (iron hydroxide Fe(OH)2) đã gây ra thảm trạng môi trường nước lớn nhất ở Việt Nam từ trước đến nay.

Từ khi xảy ra sự cố môi trường này, gây số lượng cá chết rất lớn trôi giạt vào bờ ở các tỉnh miền Trung trong nhiều ngày từ giữa tháng cho dến cuối tháng 4 đã gây ra sự quan tâm, lo ngại của mọi người và những thiệt hại kinh tế to lớn không những cho những ngư dân và gia đình họ bị trực tiếp ảnh hưởng nặng nề mà còn ảnh hưởng đến ngành hải sản trong nước. Trong hai tháng từ sau sự cố, thị trường tiêu thụ hải sản giảm mạnh khắp tỉnh thành làm nhiều công ty, hộ kinh doanh buôn bán hải sản trong nước bị điêu đứng.

Và không những thế nó còn ảnh hưởng đến thị trường xuất khẩu cá tôm và các thương hiệu liên quan đến hải sản Việt Nam như nước mắm ở nước ngoài. Ở Sydney, vào cao điểm khi hàng loạt cá chết được thông tin trên báo chí và đài truyền thanh và truyền hình, nhiều người Việt sinh sống ở thành phố này, đã không còn mua các hải sản nhập từ Việt Nam, các chai nước mắm làm từ Thái Lan, Hong Kong hay các nơi khác cũng được bán rất chạy do nhiều người kể cả các nhà hàng Việt Nam mua tồn trữ và thương hiệu nước mắm Việt Nam tự nhiên bị mất thế đứng. Các hảng nước mắm Thái Lan, Hong Kong, Indonesia không cần chi ra cho quảng cáo thương mại của thương hiệu mình mà bổng dưng lại được hưởng hết những thành quả do hệ lụy do ô nhiểm từ công ty Formosa gây ra.

Hiện nay chúng ta chưa biết được tổn thất kinh tế do thảm họa môi trường từ khu công nghiệp luyện thép ở Vũng Áng gây ra là bao nhiêu, nhưng nó phải là một con số đáng kể. Năm trăm triêu đô la là số tiền công ty Formosa sẽ đền bù do hệ quả mà họ đã gây ra trong buổi họp báo ngày 30/6/2016 công bố nguyên nhân gây ra ô nhiểm môi trường nước biển dọc các tỉnh miền Trung. Cho là số tiền này đủ để đền bù các tổn thất kinh tế của các ngư dân, dân chúng ở vùng bị ảnh hưởng và chi phí mà chính phủ đã phải bỏ ra để hổ trợ người dân, doanh nghiệp và các công tác kiểm tra, quan trắc, phân tích trong công trình điều tra đi đến kết luận vừa rồi. Nhưng về hệ quả lâu dài về môi trường như sự hủy hoại các rạn san hô nơi cá sinh đẻ, được nuôi dưỡng, chúng ta vẫn chưa biết hết được. Đó là chưa nói đến những sự bất an và gây ra xáo trộn xã hội làm lung lay niềm tin của người dân về quá trình giải quyết của chính phủ.

Nhưng ít nhất việc công bố làm rõ nguyên nhân cá chết sau hơn hai tháng là một tín hiệu tốt cho sự ổn định thị trường, kinh tế của nhiều người dân, doanh nghiệp và khởi đầu cho sự chấm dứt các hoang mang, bất định. Trong những ngày chờ đợi, sự bất định là khó có thể chấp nhận được trong một nền kinh tế thị trường nếu muốn tránh thiệt hại về kinh tế, và nhất là ở các ngư dân và gia đình của họ chờ một giải thích để họ biết được tương lai.

Sự hoang mang, bàn tán, phỏng đoán về nguyên nhân và các chất thải là những độc tố nào trong cộng đồng khoa học nghiên cứu không trực tiếp điều tra nguyên nhân cũng được giải tỏa.

Công bố nguyên nhân gây cá chết hàng loạt là do nhà máy của Formosa ở Hà Tỉnh đã thải ra môi trường nước chứa các chất phenol, cyanide và hydroxid sắt. cũng không gây ngạc nhiên vì qua phân tích luồng nước đại dương và địa điểm cá chết thì tất cả chỉ ra nguồn cơ hầu như duy nhất là từ Vũng Áng. Điểm chú ý là các chất hóa học này không phải là kim loại nặng như nhiều người trước đây đã phỏng đoán.

Các chất này không để lại tác hại lâu dài trong môi trường. Hai trong những chất hóa học này, phenol và cyanide (tiếng Pháp là cyanure), có ảnh hưởng nguy hại đến các loài sinh vật biển, nhất là cyanide.

Phenol được công bố là một trong những chất thải phù hợp với sự kiện là trước đây vào đầu tháng 6 2016, ở Quảng Bình, như báo Thanh Niên đã loan tin là khi thử nghiệm các mẫu trong 30 tấn cá bắt được ngoài khơi nằm trong kho lạnh của một doanh nghiệp đã thấy có nồng độ phenol cao và chính quyền địa phương đã ra lệnh tiêu hủy.

Phenol hay carbolic acid (C6H5OH) là một chất hóa học carbon thơm hình vòng (aromatic carbon ring), rẽ và dễ chế biến nên thường được dùng trong nhiều ngành kỷ nghệ như mỹ phẫm (như thuốc nhuộm tóc, kem chống nắng) nhưng nhiều nhất là trong kỷ nghệ làm plastic như bao nylon. Và như đã nói, nó không có gây tác động lâu dài trong môi trường, nhưng có tác động độc tố làm cá và các sinh vật biển như tảo rong mà cá tùy thuộc vào sẽ chết khi phenol có nồng độ cao trong nước. Phenol cũng có hại cho sức khỏe khi tiếp xúc trực tiếp hấp thụ thẳng vào và làm phỏng da, ảnh hưởng dến hệ thần kinh và khi tiêu thụ thực phẩm chứa từ 1 đến 32g phenol có thể dẫn đến tử vong ở người. Các hợp chất Phenol oxy hóa đòi hỏi oxygen cao trong môi trường nước nên gây thiếu oxygen cho sinh vật (Biological Oxygen Demand, BOD) và làm cá chết hàng loạt.

Tác động của các hợp chất phenol nhất thời và chúng không tồn tại lâu dài trong môi trường do sự phân hủy nhanh qua các phản ứng hóa học và do vi khuẩn tạo ra các chất đơn giản hơn

Cyanide là hợp chất hóa học có chứa tổ hợp ion CN (Carbon và Nitrogen) độc hại hơn phenol cho các loài cá và con người. Tác động của cyanide là ngăn cản các hồng huyết cầu trong máu chuyên chở oxygen đến các tế bào và vì thế ở nồng độ cao gây tử vong rất nhanh chóng cho các sinh vật có hệ thống tuần hoàn máu như cá. Cyanide cũng gây thiệt hại cho các loài san hô.

Hợp chất cyanide như sodium cyanide từ lâu đã được những người săn bắt cá ở Đông Nam Á như Thái Lan, Phi Luật Tân, Indonesia, Mã Lai dùng để làm tê liệt cá ngay tức thì như các loại cá lớn, cá cảnh ở các rạn san hô và bắt sống chúng để sau đó bán lại cá sống trên thị trường. Thường thì tỉ lệ tử vong các cá sau khi bán lại cao hơn cá bắt tự nhiên. Phương pháp bắt cá này được coi là bất hợp pháp ở nhiều nước, nhưng ở các nước Đông Nam Á khó khăn để thi hành luật pháp ngăn chặn hết được.

Nhưng tác động của cyanide cũng là tức thời.  Chúng tồn tại không lâu trong môi trường và phân hủy qua các phản ứng hóa học trong môi trường.

Chất hydroxide sắt (Fe(OH)2) không có tác động độc tố vào sinh vật trong môi trường nước. Vi chất sắt ion rất cần thiết cho sự tổng hợp quang hóa (photosynthesis, quang hợp) cho các loài cây nên trong môi trường nước chúng làm các vi tảo phytoplankton sinh sôi nẩy nở nhanh chóng (alga bloom).

Gần đây trong ngành khoa học biến đổi khí hậu, một trong trong những đề nghị là dùng kỷ thuật địa chất (geo-engineering) qua đó hydroxit sắt được dung để giải quyết sự giảm khí nhà kính carbon dioxide (CO2) bằng cách rãi hydroxit sắt lên mặt biển gây sự nẩy nở vi tảo nhanh chóng qua quang hợp, và vi tảo hút khí CO2 trong không khí. Và khi chúng chết trong chu kỳ sinh học thì sẽ chìm dưới đáy đại dươngvà do đó tồn trữ các khí CO2 mà chúng đã hấp thụ. Các thí nghiệm ban đầu đã được thực hiện và thành công gây vi tảo sinh sản nhanh chóng ở Ấn Độ Dương, Đây là một trong những giải pháp, ngoài phương pháp bắt và giữ carbon, Carbon Capture and Storage (CCS) đang thực hiện ở các nhà máy phát điện phát thải CO2.

Hợp chất sắt trong thiên nhiên thường có màu đỏ vì vậy sự hiện diện của nồng độ sắt cao trong môi trường nước làm nước như nước biển có mà đỏ (thủy triều đỏ). Sự hiện diện của hydroxid sắt trong chất thải từ Formosa phù hợp với các hiện tượng thủy triều đỏ mà nhiều người và báo chí có loan tin.

Chỉ có những chất nguy hại lâu dài vào môi trường và con người là các kim loại nặng như là chì, cadmium, thủy ngân… Những chất kim loại nặng này tồn tại lâu dài trong môi trường và tích tụ từ vi tảo đến các loài cá và cuối cùng con người tiêu thụ chúng…và nằm trong hệ sinh thái (ecosystem) rất lâu. May thay những chất này không có trong chất thải từ Vũng Áng.

Vì thế ngư dân bây giờ có thể trở lại biển tiếp tục đánh cá. Ta có thể an tâm là môi trường nước biển hiện nay không còn những chất phenol và cyanide. Và cá bắt được sẽ không có tác động đến sức khỏe người tiêu thụ. Tuy nhiên phải luôn có sự quan trắc nghiêm ngặt về chất thải và chất lượng nước từ tổ hợp các nhà máy thép Formosa để phòng ngờ có sự tái diễn. Các mẫu cá cũng luôn được xét nghiệm phân tích xem sự hiện diện của nông độ phenol dưới tiêu chuẩn.

Khúc mắc về Formosa mà chưa giải quyết được là đã vi phạm những gì, ai chịu trách nhiệm. Đó là những vấn đề hoàn toàn khác nữa.

Chúng ta có thể rút ra được những bài học hay những kinh nghiệm gì để sự cố không hay khó có thể xảy ra nữa về tương lai. Theo tôi đây là một bài học cần phải rút ra: các dự án đầu tư lớn nào thì cần phải có sự tham vấn với cộng đồng bị ảnh hưởng trực tiếp. Ví dụ phải tham vấn người dân chung quanh Formosa. Như vậy mới có được sự đồng thuận giữa chính quyền và người dân.

Kinh nghiệm ở nhiều nước cho thấy trong quá trình có sự tham vấn với cộng đồng bị ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp do dự án phát triển mang lại để dẫn đến sự đồng thuận ở giai đoạn trước hay sau khi có đánh giá tác động môi trường được công bố. thì sẽ tránh được nhiều khó khăn tranh chấp trong xã hội và ít có sự cố môi trường sẽ xảy ra. Sự thông suốt và đồng thuận là tiền đề làm giảm thiểu tai nạn môi trường xảy ra và giảm bất đồng, bất ổn khó khăn trong xã hội .

Toàn bộ báo cáo khoa học về nguyên nhân gây sự cố môi trường ở các tỉnh miền Trung cũng nên được công bố cho công chúng và các nhà khoa học tham khảo như một sự thể hiện của sự trong suốt trong quá trình điều tra và tạo ra một tiền lệ tốt sau này.

Advertisements

About hiepblog

Nhà nghiên cứu khoa học

Thảo luận

Không có bình luận

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s